Έφυγε στις 14 Μαΐου 2025 από τη ζωή σε ηλικία 71 χρόνων ο Πάνος Βαλαβάνης ένας από τους αγαπημένους δασκάλους των φοιτητών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, γεμίζοντας θλίψη τον αρχαιολογικό κόσμο, εκατοντάδες μαθητές του αλλά και στους τόπους όπου άφησε μέσω των ανασκαφών του ανεξίτηλο στίγμα: Επίδαυρος, Νάξος, Ερέτρια, Δελφοί, Κάλλιο Αιτωλίας, περιοχή Μακρυγιάννη στην Αθήνα, Μαραθώνας και πάνω απ’ όλα το αγαπημένο του Γαλαξείδι.
Ο Πάνος Δ. Βαλαβάνης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1954 ήταν Έλληνας ανθρωπολόγος, ιστορικός τέχνης, αρχαιολόγος και καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Είχε οικογενειακή καταγωγή από τον Μεσότοπο της Λέσβου. Μετά την ολοκλήρωση των εγκυκλίων του σπουδών, σπούδασε Κλασική Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο του Βύρτσμπουργκ (στο Βύρτσμπουργκ της Γερμανίας, αποκτώντας επίσης εμπειρία και σε πολλές ανασκαφές, κοντά σε σπουδαίους δασκάλους, όπως οι Έλληνες αρχαιολόγοι: Βασίλειος Λαμπρινουδάκης, Πέτρος Θέμελης, Μιχάλης Τιβέριος, καθώς και τις Γερμανίδες αρχαιολόγους Έρικα Σίμον (Erika Simon) και Χάιντε Φρόνινγκ-Κέλερ (Heide Froning-Kehler). Ήταν επίσης αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (γερμανικά: Deutsches Archäologisches Institut).
Από το 1980 εργαζόταν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και από το 2000 έως την συνταξιοδότηση του διετέλεσε καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Στα κύρια ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνονται οι εξής τομείς έρευνας: Αττική κεραμική και αγγειογραφία, Παναθηναϊκοί αμφορείς, κεραμικά εργαστήρια, Τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας, Τοπογραφία και Ιστορία της περιοχής Γαλαξιδιού, Αρχαία ελληνική τεχνολογία, Αρχαίος αθλητισμός και Ολυμπιακοί Αγώνες.
Ο Πάνος Βαλαβάνης είχε συμμετάσχει σε πολύ μεγάλο αριθμό ανασκαφών και αρχαιολογικών ανασκαφικών προγραμμάτων, ενώ επίσης ως διευθυντής του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών, έχει το γενικό συντονισμό και παρουσιάζει σε εκδηλώσεις του ίδιου Πανεπιστημίου το ανασκαφικό και ερευνητικό έργο των μελών ΔΕΠ του τομέα αυτού. Το 2014, ο καθηγητής Πάνος Βαλαβάνης παρουσίασε 21 ανασκαφές και επιφανειακές έρευνες, καθώς και εν εξελίξει προγράμματα δημοσίευσης ευρημάτων των συναδέλφων του.
Ο Πάνος Βαλαβάνης, τον Απρίλιο του 2012 εντόπισε τα ίχνη του αρχαιότερου σωζόμενου ιπποδρόμου στην Ελλάδα, αυτού των Δελφών, που χρονολογείται στη β΄ δεκαετία του 6ου αι. π.Χ. κι έρχεται δεύτερος σε σημασία μετά το χαμένο σήμερα ιππόδρομο της αρχαίας Ολυμπίας. Σε αυτόν πιθανολογείται ότι έτρεξαν με τα άρματά τους και νίκησαν διάσημοι πολιτικοί ηγέτες της αρχαιότητας, όπως ο τύραννος της Σικυώνας Κλεισθένης και ο τύραννος των Συρακουσών Ιερέων, ενώ πιθανόν στην αρματοδρομία των Πυθίων του 474 π.Χ. έτρεξε και νίκησε ο Ηνίοχος. «Τώρα ολοκληρώνεται η εικόνα μας για το ιερό των Δελφών», σύμφωνα με τον ίδιο τον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη. «Μέχρι τώρα, μας έλειπε μια μεγάλη εγκατάσταση. Τώρα, έχουμε όλα τα στοιχεία: το Ιερό του Απόλλωνα, το Ιερό της Αθηνάς Προναίας, το Γυμνάσιο, το Στάδιο και τον Ιππόδρομο. Και φυσικά, τώρα αποκτά άλλη διάσταση και η παρουσία του Ηνιόχου, αφού ξέρουμε πού ακριβώς έγινε ο αγώνας και η νίκη του.» Στον ελαιώνα της Ιτέας, στην περιοχή, όπου σύμφωνα με ενδείξεις, τοποθετείται ο αρχαίος ιππόδρομος των Δελφών, ξεκίνησε από το 2013 τοπογραφική και γεωλογική έρευνα, η οποία διεξάγεται από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, σε συνεργασία με την Αρχαιολογική Υπηρεσία και τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή.
Στο συγγραφικό του έργο ο καθηγητής Πάνος Βαλαβάνης αναφέρεται, κυρίως, στην αρχαία ελληνική κεραμική και εικονογραφία, στην αρχιτεκτονική και την τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας, στον αρχαίο αθλητισμό, καθώς και στην αρχαία ελληνική τεχνολογία. Έχει λάβει μέρος σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια και έχει δώσει διαλέξεις σε Πανεπιστήμια και Μουσεία στην Ευρώπη, την Αμερική και την Άπω Ανατολή. Επίσης, είναι συγγραφέας (μόνος ή σε συνεργασία) διαφόρων «Οδηγών αρχαιολογικών χώρων», αλλά και βιβλίων για το ευρύ κοινό, με έμφαση κυρίως σε βιβλία, με αρχαιολογικά θέματα, για μαθητές και παιδιά, τα περισσότερα από τα οποία έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες.
Σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ (Μάρτιος 2023) είχε πει: «Γενικότερα, η δουλειά της εκπαίδευσης και όλων των δασκάλων δεν είναι να τα πούμε όλα. Είναι να ανοίγουμε την όρεξη των παιδιών, να ψάξουν παραπέρα και να τους δώσουμε τα «εργαλεία», όχι τα τεχνικά -αυτά τα παιδιά τα ξέρουν καλύτερα από εμάς-, όσο κυρίως τον τρόπο σκέψης. Πώς, δηλαδή, μέσα από τα φαινόμενα, τα αρχαία κατάλοιπα, τις αρχιτεκτονικές και γλυπτικές μορφές, θα πάμε πίσω στο παρελθόν για να μάθουμε το γιατί, να δούμε τι ήταν αυτά που οδήγησαν τους ανθρώπους να κάνουν τις συγκεκριμένες επιλογές».
Εμφορούμενος από την αντίληψη ότι η διάχυση της επιστήμης στο κοινό αποτελεί δημόσιο καθήκον των πανεπιστημιακών δασκάλων, συνέγραψε 15 οδηγούς και βιβλία για το ευρύ κοινό, με ιδιαίτερη έμφαση στους μαθητές. Τιμήθηκε με το βραβείο Ιδρύματος Ουράνη από την Ακαδημία Αθηνών για τη συνολική συνεισφορά του στη συγγραφή εκλαϊκευμένων αρχαιολογικών παιδικών βιβλίων.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε δήλωσή της υπογράμμισε:
«Με βαθιά θλίψη πληροφορήθηκα την απώλεια του Πάνου Βαλαβάνη, ενός ξεχωριστού επιστήμονα, με σημαντικότατη πορεία στην έρευνα και τη διδασκαλία. Διαπρεπής πανεπιστημιακός, ο Πάνος Βαλαβάνης διέπλασσε γενιές επιστημόνων, στο πεδίο της Κλασικής Αρχαιολογίας, μέσω της στιβαρής και πολύχρονης σταδιοδρομίας του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ως άνθρωπος του πεδίου, συνδέθηκε με την ανασκαφική έρευνα, σε πολλές τοποθεσίες, αλλά ιδιαίτερα στον ελαιώνα της Ιτέας, όπου εντόπισε τα ίχνη του αρχαιότερου σωζόμενου ιπποδρόμου στην Ελλάδα. Κατέλειπε ένα ογκώδες και πολύμορφο συγγραφικό έργο, εστιάζοντας, ιδιαίτερα, στα πεδία της κεραμικής, της εικονογραφίας, της αρχιτεκτονικής και της τοπογραφίας της αρχαίας Αθήνας αλλά και της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, αφήνοντάς μας μια πολύτιμη και αναντικατάστατη παρακαταθήκη. Η απώλεια του Πάνου Βαλαβάνη σηματοδοτεί για μένα το τέλος μιας στενής, πολύχρονης σχέσης και δημιουργικής συνεργασίας. Ο Πάνος ήταν πάντοτε όχι μόνο ένας αφοσιωμένος και εμπνευσμένος αρχαιολόγος, αλλά και ένας πολύτιμος φίλος, που μοιραζόταν γενναιόδωρα την εμπειρία, τις πολύπλευρες γνώσεις του, την ξεχωριστή ματιά του. Στην Έφη και στα παιδιά, τους φίλους και τους πολλούς μαθητές του, απευθύνω ειλικρινέστατα συλλυπητήρια».
Ο Σύνδεσμος Γαλαξειδιωτών εκφράζει τη βαθιά του θλίψη για την απώλεια του διακεκριμένου αρχαιολόγου και ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Πάνου Βαλαβάνη.
Ιδιαίτερη ήταν η αγάπη του για το Γαλαξείδι. Μέσα από τις μελέτες και τις δράσεις του, συνέβαλε στην ανάδειξη της ιστορίας και της τοπογραφίας της περιοχής, ενισχύοντας τη σύνδεση των κατοίκων με το παρελθόν τους και προωθώντας την πολιτιστική τους ταυτότητα.
Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στην οικογένεια και τους οικείους του. Η απώλειά του αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό στην επιστημονική κοινότητα και στην καρδιά κάθε Γαλαξειδιώτη που γνώρισε και εκτίμησε το έργο και την προσωπικότητά του.
Η μνήμη του θα παραμείνει ζωντανή μέσα από το πλούσιο έργο του και την αγάπη του για τον τόπο μας.
Με πληροφορίες από την Wikipedia.