Την Παρασκευή 5 Σεπτεμβρίου ’25 πραγματοποιήθηκε στον Μώλο στο Γαλαξείδι εκδήλωση μνήμης για τον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη, τον διακεκριμένο αρχαιολόγο και καθηγητή του ΕΚΠΑ, ο οποίος άφησε βαθιά σφραγίδα στην επιστημονική κοινότητα και στο Γαλαξείδι. Η συγκέντρωση, γεμάτη συγκίνηση και σεβασμό, προσέλκυσε πολύ κόσμο ο οποίος ήρθε να τιμήσει τη μνήμη του.
Ομιλητές στην εκδήλωση ήταν μια σειρά φίλων και συναδέλφων του, οι οποίοι μοιράστηκαν προσωπικές μαρτυρίες, επαγγελματικές αναμνήσεις και σύντομες αναλύσεις για το επιστημονικό του έργο. Οι ομιλίες ανέδειξαν την επιστημονική του καταξίωση, το συγγραφικό του έργο, το χάρισμά του ως εκπαιδευτή και το σεμνό, προσιτό ήθος που τον χαρακτήριζε.
Παρακάτω δημοσιεύουμε με τη σειρά τις ομιλίες που δόθηκαν στην εκδήλωση. Κάθε κείμενο αποτυπώνει μια διαφορετική όψη της προσφοράς του — από τον μέντορα και συνάδελφο έως τον φίλο και άνθρωπο — και συνθέτει το συλλογικό αποχαιρετιστήριο πορτρέτο της κοινότητας προς έναν εξέχοντα επιστήμονα.
Γιώργος Κεχαγιάς
Πρόεδρος Σωματείου “Οι Φίλοι του Ναυτικού & Ιστορικού Μουσείου Γαλαξειδίου”
κ. Αντιδήμαρχε, κ. Πρόεδρε της Τοπικής Κοινότητας Γαλαξιδίου
Αγαπητές κυρίες και κύριοι,
Δεν πήραμε απόφαση για να διοργανώσουμε αυτήν την ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΜΝΗΜΗΣ επειδή ο Πάνος Βαλαβάνης ήταν ένας κορυφαίος κλασικός αρχαιολόγος.
Επειδή ο Πάνος Βαλαβάνης υπήρξε χαρισματικός καθηγητής, αλλά και ενθουσιώδης ανθρωπολόγος
Επειδή ο Πάνος Βαλαβάνης υπήρξε εξαιρετικός ιστορικός τέχνης και χαρισματικός συγγραφέας.
Ο Πάνος ήταν όλα αυτά! Άλλωστε γι’ αυτά θα μιλήσουν αμέσως μετά εξαιρετικοί φίλοι και συνάδελφοί του.
Εμείς πήραμε την απόφαση να διοργανώσουμε αυτήν την εκδήλωση και για μια σειρά δικούς μας λόγους.
Γιατί ο Πάνος ήταν ένας από μας, ήταν ο Πάνος του Γαλαξιδίου.
Ο Πάνος που λάτρευε την οικογένεια του, που σεβόταν τα ζώα και είχε μεγάλη αδυναμία στον σκύλο του, τον Πάκο, πρώην αδεσποτάκι, που μπήκε στη ζωή του και την άλλαξε, όπως έλεγε συχνά. Αλλά και για ένα επιπλέον και πολύ-πολύ σημαντικό λόγο: Γιατί αγαπούσε με πάθος το Γαλαξίδι αλλά και γιατί αγαπούσε με πάθος το Ναυτικό και Ιστορικό Μουσείο Γαλαξιδίου.
Για το Μουσείο μας για το οποίο είχε αφιερώσει πολύ χρόνο και ενέργεια -αφιλοκερδώς πάντα- και μάλιστα είχε επιμεληθεί επιστημονικά και τον οδηγό του Μουσείου.
Πιστεύω ότι ο Πάνος μάς βλέπει τώρα από εκεί που είναι και χαμογελά. Γιατί δεν ήθελε ποτέ παράτες. Ήθελε ζεστούς ανθρώπους δίπλα του, ανθρώπους που αγαπούν τη δουλειά, που αγαπούν αυτόν τον τόπο.
Θα σε θυμόμαστε πάντα με αγάπη Πάνο!
Σπύρος Μπαρλιακός
Πρόεδρος Δ.Κ. Γαλαξειδίου
Αξιότιμοι προσκεκλημένοι,
Αγαπητοί συμπολίτες,
Κυρίες και κύριοι,
Σήμερα, εδώ στο Γαλαξείδι, βρισκόμαστε για να τιμήσουμε τη μνήμη ενός σπουδαίου ανθρώπου, ενός καταξιωμένου επιστήμονα και ενός αληθινού φίλου του τόπου μας – του Πάνου Βαλαβάνη.
Ο Πάνος Βαλαβάνης υπήρξε κορυφαίος αρχαιολόγος της εποχής μας, με διεθνή αναγνώριση, πλούσιο ερευνητικό έργο και αφοσίωση στη διάδοση της γνώσης.
Για εμάς, όμως, στο Γαλαξείδι, ήταν πάνω απ’ όλα ένας άνθρωπος που αγάπησε τον τόπο μας, που στήριξε έμπρακτα το Ναυτικό και Ιστορικό Μουσείο, και που συνέβαλε στην ανάδειξη της ιστορίας και της ταυτότητάς μας με τρόπο μοναδικό.
Η σχέση του με το Γαλαξείδι δεν ήταν τυπική, αλλά βαθιά και ουσιαστική.
Έκανε τον τόπο μας δεύτερη πατρίδα του, εργάστηκε για να αναδειχθούν οι αρχαιότητες της περιοχής και μας χάρισε πολύτιμη γνώση που θα μείνει παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές.
Θέλω, επίσης, να μεταφέρω τη λύπη του Δημάρχου μας, ο οποίος, λόγω ανειλημμένων υποχρεώσεων, δεν μπόρεσε να βρίσκεται σήμερα μαζί μας. Ωστόσο, είναι νοερά παρών και συμμερίζεται την τιμή και τη συγκίνηση της σημερινής ημέρας.
Ακόμη, θέλω να μοιραστώ μαζί σας μια απόφαση που πήρε το Κοινοτικό Συμβούλιο Γαλαξειδίου, σε πλήρη συνεννόηση με τον Δήμαρχο: να δοθεί το όνομα του Πάνου Βαλαβάνη σε ένα όμορφο μονοπάτι, που το είχε περπατήσει αμέτρητες φορές, πάνω από το γήπεδο Γαλαξειδίου και δεξιά προς την Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Η πρότασή μας είναι «Μονοπάτι – Διαδρομή Αρχαιολόγου Πάνου Βαλαβάνη».
Παράλληλα, καθιερώνουμε μια ετήσια εκδήλωση-ανάβαση στη διαδρομή αυτή, στον εορτασμό του Αγίου Βλασίου, ώστε η μνήμη του να συνδέεται με την κίνηση, τη φύση και τη συντροφικότητα που τόσο αγαπούσε.
Με αυτόν τον τρόπο, δεν τον θυμόμαστε μόνο με λόγια, αλλά και με πράξεις που θα συνεχίσουν να τον φέρνουν κοντά μας.
Η μνήμη του Πάνου Βαλαβάνη θα παραμένει φωτεινή, οδηγός και έμπνευση για όλους μας.
Ηλίας Κουμπαρούλης
Πρόεδρος Συνδέσμου Γαλαξειδιωτών
Αξιότιμες κυρίες και κύριοι,
Απόψε συγκεντρωθήκαμε εδώ, για να τιμήσουμε την μνήμη καθηγητή Πάνου Βαλαβάνη, ο οποίος έφυγε από κοντά μας τον περασμένο Μάιο. Ο Σύνδεσμος Γαλαξειδιωτών αισθάνεται την ανάγκη να τιμήσει έναν άνθρωπο που υπήρξε σπουδαίος επιστήμονας, αγαπητός δάσκαλος και καθηγητής στο ΕΚΠΑ, αλλά και αληθινός φίλος του τόπου μας. Καταξιωμένος αρχαιολόγος, εξαιρετικός ομιλητής και σημαντικός συγγραφέας, υπηρέτησε την επιστήμη του με πάθος και συνέβαλε καθοριστικά στην ανάδειξη της τοπικής μας ιστορίας.
Ο κ. Γιώργος Χάλκος —μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Συνδέσμου Γαλαξειδιωτών— γνωρίστηκε μαζί του πριν περίπου πέντε χρόνια. Από την πρώτη στιγμή κατάλαβε την υπερβολική αγάπη του για το Γαλαξείδι και περισσότερο όταν ο ίδιος ο καθηγητής τού πρότεινε την συνεργασία για την καταγραφή των αξιοθέατων του τόπου. Υπό την καθοδήγησή του σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε η πρώτη φάση μιας μελέτης που περιλαμβάνει κατάλογο με 80 αξιοθέατα τού Γαλαξειδίου, και για κάθε ένα από αυτά αναλυτική περιγραφή η οποία περιέχει (ανάλογα το αξιοθέατο) ιστορικά, αρχιτεκτονικά, και λοιπά στοιχεία, τα οποία στηρίζονται σε πρωτογενείς πηγές ή/και σε αξιόλογα βιβλία-άρθρα, συνοδευόμενα από σειρά απαραίτητων για την κατανόησή τους φωτογραφιών [κιόσκι #62]. Όλα αυτά βρίσκονται αναρτημένα στον επίσημο ιστότοπο του Συνδέσμου Γαλαξειδιωτών www.syngalax.gr. Η μεθοδολογία του —επιστημονική ακρίβεια μαζί με σεβασμό στην τοπική μνήμη— έδωσε στο έργο ξεκάθαρο πρόσωπο και αξιοπιστία. Η προσπάθεια αυτή είναι ζωντανό παράδειγμα του πώς η επιστημονική γνώση μπορεί να υπηρετήσει την τοπική κοινότητα.
Το έργο αυτό δεν ήταν απλώς μία καταγραφή αξιοθέατων· ήταν πράξη αγάπης για το Γαλαξείδι: ανάδειξη μνημείων και δημιουργία μέσου που θα υπηρετεί την τοπική ταυτότητα, την εκπαίδευση και τον τουρισμό. Η επιμονή του στην τεκμηρίωση και η ικανότητά του να μετατρέπει την έρευνα σε προσιτό υλικό για το κοινό άφησαν μια πολύτιμη παρακαταθήκη.
Ο Πάνος Βαλαβάνης διέθετε το σπάνιο χάρισμα να εντοπίζει δυνατότητες σε ανθρώπους —ακόμη κι εκείνες που οι ίδιοι δεν είχαν συνειδητοποιήσει— και να τις αναδεικνύει, ώστε να καρποφορήσουν. Ήταν μέντορας και εμπνευστής, πάντα πρόθυμος να μοιραστεί τη γνώση του. Παρά την ακαδημαϊκή του καταξίωση, παρέμεινε σεμνός και προσιτός· χαιρόταν να συνομιλεί, να καθοδηγεί και να ενθαρρύνει.
Ως Σύνδεσμος Γαλαξειδιωτών εκφράζουμε την βαθιά μας λύπη για αυτή την μεγάλη απώλεια. Θα συνεχίσουμε το έργο που ξεκίνησε μαζί μας: την ολοκλήρωση και την έντυπη έκδοση της μελέτης για τα αξιοθέατα, την προβολή της τοπικής ιστορίας και την υποστήριξη πρωτοβουλιών που τιμούν την κληρονομιά του τόπου.
Ας κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη του μέσα από το έργο, την αφοσίωσή μας και την αγάπη για το Γαλαξείδι που εκείνος τόσο γενναιόδωρα υπηρέτησε. Θα τον θυμόμαστε πάντα — ως επιστήμονα, συνεργάτη, μέντορα και, πάνω απ’ όλα, ως άνθρωπο.
Νικόλαος Καρατζάς
Επίτιμος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Πρώην πανεπιστημιακός UCSF και ΕΚΠΑ, Επίτιμος Πρόεδρος Ναυτικού & Ιστορικού Μουσείου Γαλαξειδίου
Ο Πάνος Βαλαβάνης στα Μονοπάτια της Ιστορίας του Γαλαξειδιού
Όταν η ανθρώπινη ύπαρξη εγκαταλείψει την φυσική της υπόσταση μένουν τα αχνάρια της διαδρομής της στον υλικό κόσμο.
Ο Βαλαβάνης άφησε πλούσια αχνάρια στην Πανεπιστημιακή εκπαίδευση, στην επιστήμη στην συγγραφή που αναγνωρίστηκαν πρώτα από όλα από τους μαθητές του που τον τίμησαν με ένα τόμο 550 σελίδων.
Άφησε αχνάρια και στο Γαλαξείδι που αγάπησε και μαζί με την οικογένειά του το έκαναν το δεύτερο σπίτι τους.
Ίσως πολλοί Γαλαξειδιώτες δεν τον γνώρισαν από κοντά. Ο Βαλαβάνης δεν ήταν του πολύ κόσμου.Δεν πήγαινε σε καφενεία ούτε σε μπαρ, ούτε κολυμπούσε στον Όμιλο ούτε στον Καλαφάτη αλλά σε μοναχικούς ορμίσκους στην Πέρα Πάντα. Ωστόσο όσοι τον πλησίαζαν ανακάλυπταν ένα προσηνή φιλικό, ταπεινό, απλό και πρόθυμο να μοιραστεί τις γνώσεις και τη σοφία του, να βοηθήσει και να συμμετέχει σε κάθε προσπάθεια. Για αυτό είχε κάνει πολλούς φίλους όχι μόνο στο Γαλαξείδι αλλά και στην Ιτέα ακόμα και στην Αγιά-Θυμιά.
Η κύρια προσφορά του στον τόπο ήταν η ανάδειξη της αρχαίας ιστορίας αξιοποιώντας την επιστήμη του και τις εργασίες προγενέστερων του.
Από τα πρώτα χρόνια που ήρθε στο Γαλαξείδι περπάτησε με την καλή σύζυγο του Έφη, και αυτή αρχαιολόγο, τις πλαγιές πάνω από το σπίτι τους μέχρι την κορυφογραμμή των λόφων προς τον Άγιο Βλάσση την Αγία Τριάδα, τον Άγιο Αθανάσιο και ανακάλυψαν δύο αρχαίες οχυρώσεις. Μία προϊστορική στο Κεφαλάρι και μία της γεωμετρικής εποχής στο ύψωμα του Άγιου Θανάση που περιέγραψαν σε σημαντική δημοσίευση.
Μελέτησε ότι επιφανειακά ίχνηείχαν απομείνει στην περιοχή του Άγιου Βλάσση καθώς και τις εργασίες παλαιοτέρων, των Θρεψιάδη, Μαστροκώστα, Θέμελη αλλά και Σάθα και Σκιαδά και υποστήριξεότι πράγματι εκεί στον Άγιο Βλάσση πρέπει να ήταν το πρώτο Διοικητικό κέντρο του αρχαίου Χαλείου πριν ο πληθυσμός μετακινηθεί κοντά στη θάλασσα στη θέση του σύγχρονου οικισμού. Διατυπώσανε και δημοσίευσαν ένα ολοκληρωμένο αφήγημα για την ιστορία της κατοίκησης του τόπου τοοποίο καθιερώθηκε ωςτο κυρίαρχο αφήγημα.
Άλλωστε αυτός έγραψε το κείμενο της εισαγωγικής πινακίδας του μουσείου και εκείνος σχεδίασε τις εκθεσιακές ενότητες της αρχαιολογικής συλλογής και έγραψε τα σχετικά κείμενα. Η συμβολή του αναγνωρίστηκε επίσημα στα εγκαίνια.
Περπάτησε μαζί μας αλλά και με άλλους αρχαιολόγους που είχαμε προσκαλέσει στον κάμπο του ελαιώνα που είχε άφθονα αρχαία κατάλοιπα τα οποία περιέργως δεν είχαν επισημανθεί και συμπέρανε ότι εκεί πρέπει να ήταν οι γεωργικές εγκαταστάσεις των Χαλειαίων ιδίως τα χρόνια της Αιτωλικής Συμπολιτείας.
Οι αρχαιολογικές αναζητήσεις επεκτάθηκαν σε όλους του γύρω λόφους υψώματα αλλά και πιο μακριά.
Σε ένα τόπο όπου και να περπατήσεις δεν μπορείς να αποφύγεις αρχαία το να έχεις τον δικό σου αρχαιολόγο είναι δώρο. Ο Βαλαβάνης βέβαια ήταν επιστημονικά αυστηρός, αντιστεκόταν σε ευφάνταστες και ατεκμηρίωτες ερμηνείες αλλά τις άκουγε με πολύ ενδιαφέρον.
Δεν θα ξεχάσω συζητείς μας σε επιστημολογικά θέματα όπως για τις προϋποθέσεις τεκμηρίωσης ενδείξεων παραβάλλοντας την επιστήμη του με την δική μου. Τέτοιες συζητήσεις θα μου λείψουν πολύ.
Ένα Σάββατο, μετά μια περιπετειώδη ανάβαση φθάσαμε στην κορφή του υψώματος Γαρδίκι ανάμεσα σε Τριταία και Αγία Ευθυμία για να επισκεφτούμε την εκεί αρχαία οχύρωση την οποία ο Βαλαβάνης ξαναεπισκεύθηκε με τον φίλο του αρχιτέκτονα και αρχαιοτοπογράφο Καζαμιάκη για προσεκτικότερη καταγραφή.
Στο κέντρο του Κρισσαίου κόλπου βρίσκεται η νησίδα ο Άγιος Δημήτριος με περίεργο ανάγλυφο που μοιάζει με καπέλο. Ήταν γνωστό ότι είχε άφθονα αρχαία κατάλοιπα. Το περίεργο σχήμα οφείλονταν στο ότι είχε κοπεί στη μέση δημιουργώντας ένα φαρδύ κανάλι που είχε με τα χρόνια επιχωματωθεί.
Ο Βαλαβάνης μελέτησε τη νησίδα και με την βοήθεια του Καζαμιάκη έκαναν τοπογραφική σχεδίαση. Με βάση άλλες αρχαίες κατασκευές σε άλλα μέρη της Ελλάδας συμπέρανε ότι πρόκειται για προχωρημένο αγκυροβόλιο, μια αρχαία ναυτική βάση που θα φρουρούσε τον Κρισσαίο κόλπο και το επίνειο των Δελφών την Κίρα.
Ο Βαλαβάνης είχε ασχοληθεί με την αρχαία αθλητική τεχνολογία και είχε γράψει και για τους Ολυμπιακούς αγώνες. Αγαπούσε τον αθλητισμό και απολάμβανε να παρακολουθεί ποδόσφαιρο.
Είχε όμως δεσμούς και με τους Δελφούς από τα νεανικά του χρόνια από την εποχή του αείμνηστου Πέτρου Θέμελη.
Στους Δελφούς ο Ηνίοχος συγκλονίζει όποιος τον αντικρίζει. Άραγε σε ποιον ιππόδρομο είχε αγωνιστεί; Μια αναπάντητη απορία. Ο Βαλαβάνης αναγνώρισε ότι τη θέση κοντά στην Ιτέα όπου η μορφολογία του εδάφους ταίριαζε για αρχαίο Ιππόδρομο. Μελέτησε προσεκτικά την περιοχή και αναζήτησε κατάλοιπα ακόμα και με διερευνητικές τομές στο έδαφος. ότι μας έβαλε μια μέρα στοιχημένους στη γραμμή μαζί με άλλους φίλους να περπατάμε την πλαγιά πάνω από το στίβο κοιτάζοντας προσεκτικά το έδαφος για τυχόν αρχαία ίχνη. Η ανακάλυψη και περιγραφή του ιπποδρόμου των Δελφών έγινε αποδεκτή από την αρχαιολογική κοινότητα αλλά και ευρύτερα.
Πάνος Βαλαβανης: Ο ιππόδροµος, το αρχαϊκό στάδιο και τα δυτικά όρια της ιεράς χώρας των Δελφών
Περιέγραψε όμως και τον σύγχρονο οικισμό.
Όλες αυτές οι δημοσιεύσεις είναι μια σπουδαία περιουσία που ο Βαλαβάνης κληροδότησε στο Γαλαξείδι και τη Φωκίδα.
Ο πλούτος του Γαλαξειδιού δεν είναι μόνο τα καπετανόσπιτα αλλά και η καταγραφή της ιστορίας του, αρχαίας και νεώτερης. Ο Βαλαβάνης υποστήριζε κοινοτικές δράσεις και ιδίως όσες σχετίζονταν με τις παραδόσεις. Ήταν από τους πρώτους που υποστήριξε την αναβίωση της ανάβασης στα εξωκκλήσια της περιοχής στα αχνάρια των προγόνων.
Λίγο καιρό πριν αντιμετωπίσει την καταληκτική φάση του βίου του πρωτοπόρησε σε μια τέτοια εκδήλωση οργανωμένη από την τοπική ομάδα και τους Athens trainers της Βαρβάρας Σολωμονίδη και έκανε μια συναρπαστική ομιλία έξω από το εκκλησάκι του Άγιου Βλάσση. Το τοπικό συμβούλιο έχει τώρα προτείνει να ονομαστεί το μονοπάτι: Μονοπάτι Πάνου Βαλαβάνη. Ο Βαλαβάνης μας άφησε νωρίς, στη διαδρομή του πλούτισε το Γαλαξείδι, πλούτισε με το ήθος του όχι μόνο την οικογένεια του αλλά και τις ζωές άλλων και των φίλων του.
Κατερίνα Νικολάου
Καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ, Επιστημονική Σύμβουλος Ναυτικού & Ιστορικού Μουσείου Γαλαξειδίου
Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος Πάνος Βαλαβάνης
Πάντοτε στεκόμουν με θαυμασμό, ίσως και δέος, απέναντι σε όσους καλούνταν, σε δύσκολες για τους ίδιους στιγμές, να αποχαιρετήσουν ένα αγαπημένο πρόσωπο ή με λόγια της καρδιάς να τιμήσουν τη μνήμη του. Δεν είχα φανταστεί πως στα μέσα του περασμένου Μάη, εκπροσωπώντας, με την ιδιότητα της Προέδρου, το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στο σύνολό του, διδάσκοντες, διδασκόμενους και διοικητικό προσωπικό, θα καλούμην να κατευοδώσω, τόσο πρόωρα, τον αγαπημένο συνάδελφο, τον κατ’ επιλογή του συντοπίτη μας Γαλαξειδιώτη, τον φίλο Πάνο Βαλαβάνη. Όπως τότε, έτσι και τώρα εδώ, μαζί σας, αναφερόμενη σε εκείνον ήταν και είναι δύσκολο να προσπεράσω προσωπικά συναισθήματα βαθιάς συγκίνησης.
Αποχαιρετήσαμε την άνοιξη και τιμάμε απόψε έναν άνθρωπο που υπήρξε για όλους μας, πέρα από συνάδελφος, δάσκαλος ή επιστήμονας, ένας ευγενής της σκέψης και της πράξης˙ ένας άνθρωπος του μέτρου και της ουσίας, που το αποτύπωμά του χαράχτηκε στο Τμήμα μας, στην πανεπιστημιακή κοινότητα, στην ελληνική Αρχαιολογία αλλά και στο Γαλαξείδι, και θα παραμείνει, πιστεύω, ανεξίτηλο.
Στην αποψινή εκδήλωση, μου ζητήθηκε –και ευχαριστώ θερμά το Διοικητικό Συμβούλιο των Φίλων του Ναυτικού και Ιστορικού Μουσείου Γαλαξειδίου γι’ αυτό– να σκιαγραφήσω τον πανεπιστημιακό Πάνο Βαλαβάνη, με τον οποίο συμπορευθήκαμε επί πολλά χρόνια. Δεν είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω ως καθηγητή μου, καθώς ξεκίνησε την ακαδημαϊκή σταδιοδρομία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τη χρονιά της αποφοίτησής μου. Είχα όμως την τύχη να συναντηθούμε ως συνεργάτες, διδάσκοντες του Τμήματός μας, μετά τη δική μου εισδοχή εκεί το 2008. Σύντομα έγινε ορατή η αντιμετώπιση της δουλειάς μας από κοινή αφετηρία και με τον ίδιο αξιακό κώδικα, ενώ παράλληλα μας έφεραν κοντά η αγάπη και η έγνοια μας για το Γαλαξείδι. Έτσι, η σχέση που μας ένωσε ξεπερνούσε εκείνη των καλών συναδέλφων και ήταν αυτή των συνομιλητών και φίλων.
Ο Πάνος γεννήθηκε στην Αθήνα, με ρίζες από τον Μεσότοπο της Λέσβου. Εδώ και πολλά χρόνια, με τη σύμφωνη γνώμη της συντρόφου του στη ζωή και στην επιστήμη, Έφης Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη, επέλεξε την άτυπη πολιτογράφηση στη Φωκίδα, έναν τόπο που του προσέφερε επιστημονικές επιτυχίες όπως και έναν τρόπο ζωής κοντά στην ψυχοσύνθεση, στην ιδιοσυγκρασία και στις δομικές επιλογές της ζωής του. Ως ανταπόδοση, εκείνος αφιέρωσε στην ιστορία, στον πολιτισμό και στους ανθρώπους της φωκικής γης μεγάλο τμήμα της σκέψης, της επιστημοσύνης και της φροντίδας του.
Ο αγαπημένος συνάδελφος σπούδασε Κλασική Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιό μας και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο του Würzburg, μαθητεύοντας κοντά σε σπουδαίους δασκάλους, όπως τον Βασίλη Λαμπρινουδάκη, τον Πέτρο Θέμελη, τον Μιχάλη Τιβέριο, την Erika Simon και την Heide Froning. Έκτοτε, κατά την επιστημονική και ακαδημαϊκή οδοιπορία του διατήρησε στον τρόπο του, και ήταν πάντα ορατό, το αίσθημα σεβασμού προς τη γνώση και τους ανθρώπους της.
Εντάχθηκε στο δυναμικό του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών το 1981, και υπηρέτησε το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, έως το 2018, όταν οικειοθελώς συνταξιοδοτήθηκε πριν εξαντλήσει τα σχετικά ηλικιακά όρια. Τη διαδρομή του, που ξεκίνησε από τη θέση του επιστημονικού συνεργάτη και, περνώντας από τις θέσεις του λέκτορα το 1988, του επίκουρου καθηγητή το 1994, του αναπληρωτή καθηγητή το 2000, έφτασε ως εκείνη του καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας, στην οποία εξελέγη το 2005, χαρακτήρισε η αδιάλειπτη προσφορά και από σημαντικές θέσεις ευθύνης: για τα ακαδημαϊκά έτη 2013 έως 2015 υπήρξε Διευθυντής του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, και στη συνέχεια, από το 2015-2017, Πρόεδρος του Τμήματος και ως εκ τούτου, παράλληλα, μέλος της Κοσμητείας της Φιλοσοφικής Σχολής και της Πανεπιστημιακής Συγκλήτου, μα πάνω απ’ όλα ήταν δάσκαλος, μαΐστορας κατά τη βυζαντινή ορολογία.
Για τον Πάνο Βαλαβάνη η διδασκαλία δεν ήταν ποτέ υποχρέωση αλλά καθήκον και τρόπος ζωής μαζί. Γενιές φοιτητών γνώρισαν τον κόσμο της Αρχαιολογίας μέσα από τα λόγια του όπως και μέσα από εμπειρίες, ενώ συχνά κατόρθωσε να τους κάνει να τον δουν και μέσα από τα μάτια του. Ο δεινός αφηγητής με την πλούσια φαντασία έκανε την επιτόπια διδασκαλία του στην Ακρόπολη και στον Κεραμεικό της Αθήνας, στους Δελφούς, στη Νεμέα και στην Ολυμπία να ξεπερνά το συμβατικό μάθημα και να μετατρέπεται σε μύηση. Για εκείνον η γνώση ήταν συνάντηση με τον τόπο, με το παρελθόν και με τον εαυτό μας.
Το επιστημονικό έργο του, πολυσχιδές και ουσιαστικό, είναι λίγο ως πολύ γνωστό σε όσες και όσους βρισκόμαστε σήμερα εδώ. Συνέγραψε και επιμελήθηκε δεκατρία βιβλία, δημοσίευσε περισσότερα από ογδόντα επιστημονικά άρθρα, δεκαπέντε οδηγούς για το ευρύ κοινό και εκατοντάδες εγκυκλοπαιδικών και παιδαγωγικών κειμένων, πολλά από τα οποία έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες.
Συνέβαλε καθοριστικά στην έρευνα για την αττική κεραμική, την τοπογραφία της Αθήνας, τα πανελλήνια ιερά, την αρχαία τεχνολογία, την ιστορία και την τοπογραφία του Γαλαξιδιού, και –με ιδιαίτερη πρωτοπορία– τον αρχαίο αθλητισμό.
Ο Πάνος πίστευε πως η επιστήμη οφείλει να είναι ανοιχτή στην κοινωνία. Αντιμετώπιζε με την ίδια σοβαρότητα και πληρότητα τη συμμετοχή του σε επιστημονικά συνέδρια, τις ομιλίες του σε μαθητές, σε ευρύ κοινό, σε ανθρώπους οι οποίοι, ίσως, για πρώτη φορά έρχονταν σε επαφή με την Αρχαιολογία. Έγραψε βιβλία για παιδιά, συνεργάστηκε με μουσεία, δίδαξε στις αίθουσες των σχολείων, στους δρόμους της πόλης, στα μονοπάτια και στα τοπόσημα της Φωκίδας. Το 2023 τιμήθηκε για τα παιδαγωγικά κείμενά του από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο του Ιδρύματος Ουράνη.
Ωστόσο, εκείνο που κατέστησε τον Πάνο ξεχωριστό στη συνείδηση όλων μας ήταν η ποιότητα του χαρακτήρα του, όμορφα και άρρηκτα συνυφασμένη με την επιστημονική του αρτιότητα. Άνθρωπος ήπιων τόνων, με βαθύ στοχασμό, γνήσια σεμνότητα και καλοσύνη, χωρίς να διεκδικεί την πρώτη γραμμή κέρδισε την αναγνώριση και τον σεβασμό όλων. Εργατικός, διακριτικός, πάντα διαθέσιμος για φοιτητές και συναδέλφους, στάθηκε φάρος σταθερότητας και ήθους ακόμη και σε ταραχώδεις εποχές.
Για όλους εμάς ο Πάνος υπήρξε σημείο αναφοράς, η φωνή της λογικής, της ευγένειας, της συνεργασίας, έστω κι αν διαφωνούσε ή διαφωνούσαμε. Μας θύμιζε, με το έργο, τον βίο και την πολιτεία του, τι σημαίνει να είσαι πανεπιστημιακός δάσκαλος με συνείδηση αποστολής.
Έλεγε πάντα, πως η δουλειά του δεν ήταν να γεμίσει ένα δοχείο –ένα μυαλό δηλαδή με γνώσεις–, αλλά να ανάψει μια φωτιά. Και το έκανε. Στη διάρκεια της μαθητείας δίπλα του δεν τον ενδιέφερε να φορτώσει τους φοιτητές με πληροφορίες. Με τις εξιστορήσεις του, τη ζωντανή γλώσσα, την υπομονή και την αφοσίωσή του έβαζε μέσα τους τον σπόρο της απορίας, της αναζήτησης, της αμφισβήτησης. Ευγενής, ήρεμος, πάντα πρόθυμος να ακούσει, δεν έκανε ποτέ τους μαθητές του να νιώθουν μικροί δίπλα του˙ τους κοιτούσε στα μάτια, κι εκείνοι καταλάβαιναν ότι τους έβλεπε πραγματικά. Τους στήριξε στα πρώτα βήματά τους, τους έδωσε χώρο να κάνουν λάθη, και χαμογελούσε όταν κατόρθωνε να τους κάνει να δουν το λάθος ως ευκαιρία και όχι ως αποτυχία Είχε το χάρισμα να μετατρέπει μια αρχαιολογική λεπτομέρεια σε ιστορία ζωής. Μια επιγραφή γινόταν αφορμή για να μιλήσει για το ήθος, ένα σπασμένο αγγείο για να εξηγήσει την αξία της μνήμης. Όταν μιλούσε η αίθουσα γινόταν ένα άνοιγμα στον κόσμο των αρχαίων — και στον κόσμο του ίδιου.
«Ο Δάσκαλος που έδωσε σε ένα τσούρμο τριτοετών φοιτητών του την ευκαιρία να κάνουν την πρώτη τους δημοσίευση, δεν τελευτάει βίον…», έγραψε, με λόγο περιεκτικό και συμπυκνωμένο, μαθήτριά του, έγκριτη σήμερα αρχαιολόγος, στα μέσα κοινωνικά δικτύωσης, που με το άγγελμα του θανάτου του κατακλύστηκαν από αναρτήσεις και δημοσιεύσεις, αποκλειστικά και μόνον θετικές.
Ο αγαπημένος μας Πάνος έφυγε αφήνοντάς μας πολύτιμη κληρονομιά: τη μνήμη του, το έργο του, τους ανθρώπους που διαμόρφωσε με το βλέμμα και το ήθος του. Σήμερα στελεχώνουν την Αρχαιολογική Υπηρεσία, ερευνητικά κέντρα και πανεπιστημιακά ιδρύματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, κουβαλώντας μαζί τους την έμπνευση, το ήθος και την αγάπη για την Αρχαιολογία, που τους μετέδωσε. Το 2024 του αφιέρωσαν τον βαρύτιμο τόμο «Καλλίνικος», γεμάτο έρευνες αλλά και αγάπη. Γιατί, όπως εύστοχα σημείωσε ένας από αυτούς, «τους χάρισε τα εργαλεία της γνώσης και την ελευθερία να τα αξιοποιήσουν». Πενήντα πέντε μαθητές και μαθήτριές του με πενήντα τρία άρθρα τους συνέβαλαν στην πρόοδο της επιστήμης που τους δίδαξε. Ακόμη και με αυτό το αφιέρωμα ο Πάνος, που αρχικά είχε σθεναρά αρνηθεί την έκδοσή του, έκανε το τελευταίο μεγάλο μάθημά του. Οι αντιστάσεις του εξαλείφθηκαν όταν έγινε δεκτός ο όρος που έθεσε, «ο τόμος να αποτελέσει ένα συλλογικό έργο, που θα έδινε την ευκαιρία στους μαθητές του, μεταπτυχιακούς, διδάκτορες και μεταδιδάκτορες, να δημοσιεύσουν κάτι από τη δουλειά τους». Το δώρο των μαθητών προς τον δάσκαλο άλλαξε χαρακτήρα και προσέφερε και πάλι ο δάσκαλος στους μαθητές…
Με την πολύχρονη ακαδημαϊκή θητεία του, διδάσκοντας και εποπτεύοντας δεκάδες μεταπτυχιακές εργασίες και διδακτορικές διατριβές, συνέβαλε στη διάπλαση ανθρώπων ή ορθότερα πολιτών, που έμαθαν να κοιτάνε το παρελθόν για να καταλαβαίνουν καλύτερα το παρόν. Κι αυτό είναι το πιο πολύτιμο μάθημα, που μπορεί να δώσει ένας δάσκαλος του χώρου μας των ανθρωπιστικών σπουδών μέσω της Ιστορίας και της Αρχαιολογίας.
Θα θυμόμαστε τον Πάνο Βαλαβάνη όχι μόνο για αυτά που έκανε, αλλά κυρίως για τον τρόπο που τα έκανε: με σοβαρότητα, με χαμόγελο, με συνέπεια, με αξιοπρέπεια.
Εκείνο, που βλέπαμε σε εκείνον και θέλουμε να κρατήσουμε ζωντανό, είναι ένα κομμάτι από την καλύτερη πλευρά του δημόσιου πανεπιστημίου: αυτήν που υπηρετεί σιωπηλά, ουσιαστικά, ανθρώπινα. Όσες και όσοι είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν, να συνεργαστούν ή να μαθητεύσουν κοντά του, φέρουν αυτή την παρακαταθήκη με ευγνωμοσύνη και ευθύνη.
Ο Πάνος φώτισε σε πολλές και πολλούς από μας, που βρεθήκαμε δίπλα ή κοντά του, δρόμους του νου και της καρδιάς. Τον ευχαριστούμε γι’ αυτό.
Μαρία Ευθυμίου
Ομότιμη Καθηγήτρια Ιστορίας του ΕΚΠΑ
Τρεις μήνες περίπου πριν, ενώ περπατούσα στον δρόμο, χτύπησε το τηλέφωνο. Ήταν ο αριθμός της Έφης. Δεδομένων των εξελίξεων στην ασθένεια τού Πάνου, φοβόμουν ότι θα μου έλεγε κάτι βαρύ.
Σήκωσα το τηλέφωνο και ρώτησα κομπιάζοντας:
- Έφυγε;
- Μόλις. Μόλις έφυγε..
- Έφη, άσε σε εμένα. Θα τηλεφωνήσω εγώ στη Σχολή, πρέπει να το μάθουν όλοι. Ασχολήσου εσύ με τα άλλα.
Εκείνη τη στιγμή, χρειάσθηκε ν’ ακουμπήσω στον τοίχο. Έφυγε ο Πάνος! Δεν το ακούει το αυτί σου, δεν το λέει η γλώσσα σου! Απλά, δεν το πιστεύεις…
Με τον Πάνο ήμασταν πενήντα χρόνια φίλοι, από τη Σχολή, σχεδόν στο ίδιο έτος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Την ώρα που άκουσα την Έφη να λέει πως ο Πάνος έφυγε από τη ζωή, η εικόνα που πέρασε μπροστά μου ήταν να είμαστε νεαροί φοιτητές, σε ένα πούλμαν από αυτά που μας πήγαιναν σε αρχαιολογικούς χώρους για να εκπαιδευθούμε, με τον Πάνο δίπλα στην Έφη -δροσερό, ερωτευμένο ζευγάρι- να παίζει στην κιθάρα του την αγάπη του για την καλή του.
Ο Πάνος ο όμορφος, ο γενναιόδωρος, ο τρυφερός! Από τα ωραιότερα πλάσματα που μπορεί να γνωρίσει κανείς στη ζωή του! Το αίσθημα αυτό είχαμε οι εκατοντάδες φίλοι, συγγενείς, συνάδελφοι που βρεθήκαμε στην Εξόδιο Ακολουθία του για να τον τιμήσουμε σιωπηλά και με σεβασμό, αναμετρούμενοι με το μεγαλείο του ανθρώπου που έφυγε. Στην εκκλησία, έτυχε να καθήσω δίπλα σε φίλες, μέλη της Γραμματείας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας -στο οποίο εργασθήκαμε, για δεκαετίες, τόσο ο Πάνος όσο κι εγώ- και συζητούσαμε, πριν αρχίσει η λειτουργία, χαμηλόφωνα, για αυτόν. Κάποια στιγμή, μία από εμάς γύρισε προς τις άλλες και είπε εμφατικά αυτό που αισθανόμασταν όλες τη στιγμή αυτή: ‘Είμαστε ευλογημένες που γνωρίσαμε στη ζωή μας αυτόν τον τέλειο άνθρωπο!’
Το ότι αυτό ελέχθη από έναν άνθρωπο ελληνικής πανεπιστημιακής Γραμματείας έχει διπλή σημασία: ο Πάνος είχε υπάρξει, για χρόνια, Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, σε ένα ελληνικό Πανεπιστήμιο που, όπως γνωρίζουμε όλοι, τον τελευταίο μισόν αιώνα, ζει μέσα σε συνεχείς εντάσεις, συγκρούσεις και, πολλές φορές, ανοικτή βία -κυρίως από την πλευρά “φοιτητικών παρατάξεων” απροσδιορίστου κατεύθυνσης και προθέσεων. Δεν είναι λοιπόν καθόλου απλό πράγμα να είσαι Πρόεδρος Τμήματος ενός τόσο κεντρικού Πανεπιστημίου όπως το ΕΚΠΑ. Ο Πάνος, ωστόσο, απέδειξε πως, ακόμα και σ’ ένα περιβάλλον τοξικό και ναρκοθετημένο, η ηρεμία, η ευγένεια, ο σεβασμός, η πραότητα, η σοβαρότητα, η δικαιοσύνη, η ανιδιοτέλεια, η αμεροληψία, το επιστημονικό και ανθρώπινο ήθος μπορούν να κάνουν τη διαφορά και να ωθήσουν περί τα ογδόντα άτομα (διδάσκοντες, διοικητικοί, φοιτητές) σε κλίμα συνεργασίας και ηπιότητας.. Τον παρακολουθούσα κάθε φορά που είχαμε συνελεύσεις θαυμάζοντας τον τρόπο, την καρτερία, την εντιμότητα, την καθαρότητα, τη σοφία με την οποία μπορούσε να διοικεί έτσι ώστε όλοι να γινόμαστε ομορφότεροι, σε μια κοινωνία που, κατά κανόνα, επιζητεί τη χολή και τη σύγκρουση.
Ήταν άνθρωπος από αυτούς που αλλάζουν τον κόσμο. Χωρίς μεγάλα και βαρύγδουπα λόγια. Γιατί ο Πάνος ήταν η επιτομή της σεμνότητας, του μέτρου, της ουσίας, της αξιοπρέπειας, της γενναιότητας.
Με το τέλος της Εξοδίου, περπάτησα προς το σπίτι μου, και να που, σε ένα σημείο της διαδρομής, διασταυρώθηκα -όπως συχνά συμβαίνει σε εμάς τους εκπαιδευτικούς- με κάποιον νέο που με χαιρέτησε θυμίζοντας πως υπήρξε παλαιός φοιτητής μου. Μέσα στα άλλα, μού είπε κάτι που έχω ακούσει, σε παρόμοιες περιστάσεις, ξανά και ξανά: -‘Έχει περάσει πολύς καιρός αλλά, από τα πανεπιστημιακά μου χρόνια, μού έχουν μείνει αξέχαστοι τρεις καθηγητές: ο δείνα, ο δείνα και ο κος Βαλαβάνης’. Σκέφθηκα πως αυτό ήταν κορυφαίο μνημόσυνο για τον Πάνο, καθώς δεν υπάρχει φοιτητής που πέρασε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας τού ΕΚΠΑ τα τελευταία σαράντα χρόνια που να μην θυμάται τον Πάνο Βαλαβάνη ως έναν από τους καταπληκτικότερους καθηγητές που γνώρισε στη ζωή του. Γιατί οι φοιτητές μπορούν να καταλάβουν ποιος τους σέβεται, ποιος πραγματικά τους αγαπά, και ποιος, ακριβώς επειδή τους αγαπά και τους τιμά, είναι με γλυκύτητα αδιαπραγμάτευτα αυστηρός και απαιτητικός. Και ο Πάνος ήταν Μέντορας με το Μ κεφαλαίο, και Δάσκαλος με το Δ κεφαλαίο. Που δεν μετέδιδε μόνον γνώση, αλλά έπλαθε και ήθος, διήγειρε τη φιλομάθεια, υπέβαλλε τον αυτοέλεγχο και τον αλληλοσεβασμό. Και μπορούσε να τα κάνει αυτά γιατί ο ίδιος έδινε το παράδειγμα με το ήθος, την εργατικότητα,, το αίσθημα καθήκοντος, την αυθεντικότητα, την εντιμότητα, την καθαρότητά του. Ένα ανθρώπινο άνθος στην πιο όμορφη εκδοχή τού είδους…
Εάν δεν ήσουν φοιτητής μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας, το πόσο ξεχωριστός δάσκαλος ήταν ο Πάνος Βαλαβάνης μπορούσες να το αντιληφθείς εάν άκουγες μία -έστω- από τις περίφημες ξεναγήσεις του σε εμβληματικούς χώρους και μνημεία της αρχαιότητας όπως στην Βραυρώνα, στην Ακρόπολη και αλλού. Επιστημοσύνη με ελαφράδα, ακρίβεια χωρίς εμμονές, διεισδυτικότητα χωρίς επίδειξη. Και το αλλόκοτο: όταν τελείωνε η ξενάγηση, είχες ένα αίσθημα ευφορίας -σχεδόν σαν να είχες πάει σε ψυχολόγο, σε ψυχίατρο- όχι μόνον για τα τόσο καίρια και σπουδαία που είχες ακούσει, όχι μόνον για το αίσθημα πληρότητας που σου είχε δώσει η ενδιαφέρουσα διανοητική διαδικασία, αλλά γιατί ο Πάνος την ζούσε την αρχαιότητα που σου μετέδιδε, βίωνε τα αισθήματα και τα προτάγματα των ανθρώπων στις συγκυρίες που αυτοί είχαν τότε ζήσει, έτσι ώστε σε έκανε αναπόφευκτα να συνομιλήσεις, στην παρούσα εποχή, με τον εαυτό σου και την κοινωνία σου. Σε μια διαδικασία ουσιαστική και εσωτερική, ευεργετική και γόνιμη.
Όποτε επισκεπτόμουν την Έφη και τον Πάνο εδώ, στον χώρο που διαμένουν στο Γαλαξίδι, σκεπτόμουν πως μόνον σε ανθρώπους σαν αυτούς θα μπορούσε να είχε συμβεί αυτό: το να βρεθεί στα χέρια τους ένας τόσο αλλόκοτος χώρος που στήθηκε στα μέσα του προηγούμενου αιώνα από μιαν ιδιόρρυθμη ομάδα ευρωπαίων διανοουμένων και οραματιστών, και που τώρα αυτοί -σαν Δον Κιχώτης και Σάντσο μαζί- έπρεπε, από αίσθημα τιμής και σεβασμού, να συντηρήσουν, με ό,τι αυτό πρακτικά σημαίνει σε κόπο, προσωπική εργασία, φροντίδα, αγωνία, συνεχή και δυσβάστακτα έξοδα… Και να το κάνουν με διαφάνεια, καρτερία, πεποίθηση, περηφάνια -αλλά και με φως, ευγνωμοσύνη, χαρά ζωής.
Τα ίδια χαρακτηριστικά εξηγούν και μία άλλη πλευρά της ζωής του Πάνου που δεν έμαθα παρά σχετικά πρόσφατα παρότι η γνωριμία μας μετρά κάτι παραπάνω από μισόν αιώνα. Νόμιζα ότι γνώριζα τον Πάνο, αλλά, όπως αποδείχθηκε, μού διέφευγαν καίρια σημεία της ζωής του μια και, πριν τέσσερα περίπου χρόνια, σε μια μας συνομιλία, τυχαία έμαθα πως δεν είχε ζήσει ποτέ μητέρα.
- Εγώ δεν είχα μητέρα. Η μητέρα μου, με το που γεννήθηκα, έφυγε.
- Τι εννοείς, έφυγε;
- Έφυγε…
- Δηλαδή;
- Έφυγε!
Ο πατέρας του Πάνου ήταν οικοδόμος και, καθώς ολημερίς έλειπε στο μεροκάματο, το παιδί το κρατούσε η γιαγιά αλλά, κυρίως, όλο το χωριό, ο Μεσότοπος Λέσβου απ’ όπου ο Πάνος καταγόταν.
Ο Πάνος προσέθεσε: -Εγώ μεγάλωσα ως “δημόσιο παιδί”. Άλλος με τάιζε το μεσημέρι και άλλος με κοίμιζε το απόγευμα, στο χωριό.
Εκείνη τη στιγμή μέτρησα, ακόμα μια φορά, το μεγαλείο του φίλου μου θαυμάζοντας πώς, αυτό το “δημόσιο παιδί”, από μία τόσο μεγάλη πληγή που τους περισσότερους θα μάς είχε εξουθενώσει στην υπόλοιπή μας ζωή, αυτός -με Θεός ξέρει πόσο δύσκολες και επίπονες εσωτερικές διαδικασίες- έπλασε έναν εαυτό πλούσιο, όμορφο, ισορροπημένο, φωτεινό, παραγωγικό, μη πλεγματικό, γενναιόδωρο, ευγενικό.
Αυτός ήταν ο Πάνος Βαλαβάνης. Και θεωρώ τον εαυτό μου πάμπλουτο που η ζωή μού έκανε τη χάρη να τρυγήσω από το ήθος και την ποιότητά του, να αντλήσω δυνάμεις από το ήρεμο πείσμα και την σταθερή προσήλωση σε αξίες, στόχους και οράματα.
Τον ευγνωμονώ βαθιά και τον ευχαριστώ. Εφ’ όρου ζωής.